ماوراء النهر حكومت كرد . و چون تعدادى از سلاطين اين سلسله عنوان ايلك خان داشته‌اند ، اين سلسله به نام ايلك خانيان نيز مشهور شده است . دربارهء امراى اين سلسله و حدود قلمرو آنها اطلاعات اندكى در دست است . به هرجهت اين سلسله ظاهرا به سبب انتساب به افراسياب تورانى از قهرمانان معروف اساطير ايرانى ، عنوان آل افراسياب نيز داشته است . آغاز حكومت آنها از حدود 315 هجرى است . افريقا افريقاى شمالى و مصر : فاطميان ، سلسلهء شيعى اسماعيلى هستند كه از 297 - 567 ه . ق . ( 909 - 1171 م . ) در افريقاى شمالى و بعد در مصر سلطنت كردند . آنها مدعى بودند كه از اعقاب على ( ع ) هستند و نام خود را از حضرت فاطمه دخت گرامى پيغمبر اسلام ( ص ) گرفته‌اند . اما رقباى سنىمذهب آنها معمولا آنان را عبيديون يعنى از اعقاب عبد اللّه مهدى مىناميدند و منكر نسبت علوى آنها بودند و حتى بعضى از دشمنان معاصرشان به آنها نسبت يهودى مىدادند . نخستين خليفهء فاطمى عبيد اللّه است ( 297 - 323 ه . ق . ) ( 909 - 934 م . ) او ابتدا در خارج از شهر قيروان در محل رقاده كه قبلا مقر اغلبيان بود ، اقامت كرد كه به كمك قبيلهء بركنامه در سال 296 هجرى ( 908 م . ) حكومت رستميان را در تاهرت و حكومت اغلبيان را در قيروان برانداخت . در سال 302 هجرى ( 914 م . ) اسكندريه را تصرف كرد و دو سال بعد تمامى دلتاى نيل را ضميمهء قلمرو خود گردانيد . عبيد اللّه در ساحل شرقى افريقيه شهر مهديه را بنا كرد و در سال 308 هجرى آنجا را پايتخت خود قرار داد . مراكش : در سال 309 هجرى ( 921 م . ) سپاهيان فاطمى شهر فاس را به تصرف خود درآوردند . در دوران خلافت مقتدر در سال 317 هجرى قرامطه وارد مكه شدند و حجر الاسود را به پايتخت خود حساء بردند .